Over artikel 14
De richtlijn auteursrecht in de digitale eengemaakte markt (CDSM) van 2019 bevat artikel 14, een bepaling die de status van werken van beeldende kunst in het publieke domein waarborgt. Zij verdedigt met name het beginsel dat werken in het publieke domein bij digitalisering in het publieke domein moeten blijven. Belangrijk is dat de bepaling van toepassing is op elk materiaal dat voortvloeit uit een reproductiehandeling, niet alleen foto's.
“Artikel 14 – Kunstvoorwerpen in het publieke domein
De lidstaten bepalen dat, wanneer de beschermingstermijn van een werk van beeldende kunst is verstreken, materiaal dat voortvloeit uit een reproductiehandeling van dat werk niet onderworpen is aan auteursrechten of naburige rechten, tenzij het materiaal dat voortvloeit uit die reproductiehandeling origineel is in die zin dat het de eigen intellectuele schepping van de auteur is.”
In de praktijk biedt de formulering van artikel 14 flexibiliteit tijdens de nationale uitvoering op manieren die van invloed kunnen zijn op het succes van het essentiële en verplichte beginsel dat het verdedigt. Artikel 14 is bijvoorbeeld van toepassing op “werken van beeldende kunst” in plaats van op alle creatieve werken en pas nadat “de beschermingstermijn van een werk van beeldende kunst is verstreken”.
Dit roept veel vragen op. Wat moet er gebeuren met reproducties van werken uit het publieke domein die buiten de gebruikelijke betekenis van “visuele kunst” vallen, zoals ambachten of antiquiteiten? Wat moet er gebeuren met reproducties van werken die nooit auteursrechtelijk beschermd zijn, zoals kunstwerken van Leonardo da Vinci en andere renaissancekunstenaars? Heeft artikel 14 terugwerkende kracht of is het alleen van toepassing op reproducties die na de datum van nationale omzetting zijn gemaakt? En tot slot, hoe kan artikel 14 van invloed zijn op andere naburige rechten dan die welke worden erkend voor niet-originele fotografie, bijvoorbeeld die van audiovisuele producenten?
Een enge lezing van artikel 14 is dat alleen de landen in de Europese Unie en de Europese Economische Ruimte met naburige rechten voor niet-originele foto's verplicht zijn de nationale wetgeving te herzien om dergelijke bescherming af te schaffen. Om de bredere implicaties te begrijpen, volgt onze taskforce hoe de nationale uitvoering er in elke lidstaat uitziet.
Verder gaan dan de letterlijke betekenis van artikel 14
Sommige landen hebben de wetgeving herzien om verder te gaan dan wat artikel 14 vereist. In deze landen biedt het auteursrecht nu meer waarborgen voor het publieke domein in de geest van artikel 14.
De herziene Zweedse bepaling inzake naburige rechten sluit nieuwe bescherming uit voor foto’s van alle “kunstwerken” waarop het auteursrecht niet langer van toepassing is, en niet alleen voor werken van beeldende kunst. Artikel 49 van de Zweedse wet op het auteursrecht is technisch gezien alleen van toepassing op fotografische afbeeldingen of vergelijkbare reproductietechnologieën. De regering heeft echter verduidelijkt dat, voor zover een niet-originele reproductiehandeling of -technologie buiten de categorie “fotografische afbeeldingen” valt, de auteursrechtelijke wet geen bescherming biedt voor de door haar geproduceerde prestaties of materialen.
Ook Duitsland heeft een bredere visie. Artikel 68 van de Duitse wet op het auteursrecht sluit uit dat „reproducties van visuele kunstwerken in het publieke domein” worden beschermd door de naburige rechten die zijn erkend voor fotografische werken en producten die op soortgelijke wijze zijn vervaardigd als foto’s (zoals 3D-scans en andere reproductiemedia). De bepaling heeft terugwerkende kracht doordat zij van toepassing is op reproducties van visuele kunstwerken vanaf het moment waarop het auteursrecht in het bronwerk vervalt, zelfs indien de reproductie ervan vóór het verstrijken van dat auteursrecht is gemaakt.
Een enge aanpak van de uitvoering
Andere landen hebben een beperkt standpunt ingenomen ten aanzien van artikel 14. Oostenrijk,Denemarken en Spanje hebben de bepalingen inzake naburige rechten zodanig herzien dat zij alleen van toepassing zijn op werken van beeldende kunst waarvoor het auteursrecht is verstreken. Zowel Denemarken als Spanje hebben de bepaling letterlijk en na het verstrijken van de uitvoeringstermijn uitgevoerd om te voorkomen dat zij worden bestraft voor de aanzienlijke vertraging bij de omzetting ervan. Beide landen zijn van plan hun wetgeving op een later tijdstip te herzien en mogelijk te herzien om deze breder te maken.
In sommige gevallen kan de omzetting te beperkt zijn. Artikel 49a van de Finse wet op het auteursrecht verzet zich nu tegen de bescherming van naburige rechten “een foto van een kunstwerk waarvan de beschermingstermijn is verstreken”. Het is onduidelijk hoe rechtbanken de tekst moeten interpreteren in het licht van het bredere scala aan materiaal dat tijdens de reproductie wordt geproduceerd, zoals gegevens, metagegevens of andere media die verder gaan dan een “foto”. De bepaling is alleen van toepassing op foto’s die na 3 april 2023 zijn gemaakt.
Maar is nationale implementatie nodig?
Omdat artikel 14 zich leek te richten op het gebruik van naburige rechten voor niet-originele fotografie, hebben sommige landen zonder dergelijke rechten de nationale wetgeving niet hervormd.
België heeft de bepaling niet omgezet en verduidelijkt dat er geen afzonderlijke bepaling nodig is, aangezien het Belgische auteursrecht reeds vereist dat deze materialen „de eigen intellectuele schepping van de auteur” zijn en door een nieuw auteursrecht worden beschermd. De bezorgdheid was dat de opneming van een nieuwe bepaling verwarring en dubbelzinnigheid in het auteursrecht zou kunnen veroorzaken, aangezien de drempel reeds geldt voor alle categorieën werken in plaats van alleen voor werken van beeldende kunst. Andere landen die de omzetting afwijzen, zijn Frankrijk, Hongarije, Luxemburg, Nederland, Polen en Slowakije.
Kroatië heeft daarentegen artikel 14 omgezet door de volledige tekst ervan op te nemen in artikel 18 over “Onbeschermde creaties”. Tijdens het raadplegingsproces heeft de sector cultureel erfgoed gevraagd de tekst “kunstwerk” op te nemen in plaats van “kunstwerk”, maar het voorstel werd niet aanvaard. Toch geeft de opname ervan een duidelijke boodschap af over het belang van de bescherming van het publieke domein. Soortgelijke omzettingen hebben plaatsgevonden in Estland, Letland, Portugal en Roemenië.
Beperkingen op cultureel erfgoed die verder gaan dan het auteursrecht
Auteursrecht is echter slechts één soort beperking die het gebruik van reproducties van materiaal in het publieke domein kan beperken.
Italië en Griekenland hebben wetten inzake cultureel erfgoed die het gebruik van cultureel erfgoed in overheidsbezit voor bepaalde doeleinden zonder toestemming en de betaling van een vergoeding beperken. Dit betekent dat een reproductie in het publieke domein zal zijn, maar het werk dat het afbeeldt blijft onderworpen aan een ander recht dat het gebruik ervan beperkt.
Ten slotte kunnen morele rechten of contractuele voorwaarden ook van toepassing zijn op het afgebeelde werk op een wijze die van invloed is op het gebruik of de beschikbaarheid van de reproductie.
Volgende stappen
Binnenkort publiceren we een overzicht met informatie die we over verschillende landen hebben verzameld. We missen informatie uit Cyprus, Litouwen en IJsland, dus als u die hebt, neem dan contact op met [email protected]. U kunt ook lid worden van de Europeana Network Association Copyright Community om op de hoogte te blijven van de ontwikkelingen op dit gebied.
Verder lezen
Voor meer informatie over dit onderwerp, hier zijn enkele extra bronnen die u nuttig zou kunnen vinden:
Een recent tijdschriftartikel “Surrogate Intellectual Property Rights in the Cultural Sector”van Andrea Wallace
De Eurovisiepagina van de Communia Association en de portaalpagina over de uitvoering van de DSM-richtlijn, gewijd aan artikel 14.
Het nieuwsbericht “Isthe Public Domain under threat in Italy?” van Deborah de Angelis
Het aanstaande evenement Public Domain Day 2024 op 7 maart 2024, persoonlijk in Brussel en online.
Een speciale dank aan de leden van de Artikel 14 Task Force die hebben meegewerkt aan het onderzoek en de gegevensverzameling die nodig zijn voor deze post.