Maidir le hAirteagal 14
Áirítear Airteagal 14 i dTreoir 2019 maidir le Cóipcheart sa Mhargadh Aonair Digiteach (CDSM), foráil lena gcosnaítear stádas fearainn phoiblí saothar amharc-ealaíon. Go háirithe, cosnaíonn sé an prionsabal gur cheart do shaothair san fhearann poiblí fanacht san fhearann poiblí nuair a dhéantar iad a dhigitiú. Rud atá tábhachtach, tá feidhm ag an bhforáil maidir le haon ábhar a eascraíonn as gníomh atáirgthe, ní hamháin grianghraif.
‘Airteagal 14 – Saothair amharc-ealaíne san fhearann poiblí
Déanfaidh na Ballstáit foráil, nuair a bheidh téarma cosanta saothair amharc-ealaíne imithe in éag, nach mbeidh aon ábhar a eascraíonn as gníomh atáirgthe an tsaothair sin faoi réir cóipchirt nó cearta gaolmhara, ach amháin más ábhar bunaidh é an t-ábhar a eascraíonn as an ngníomh atáirgthe sin sa chiall gurb é cruthú intleachtúil an údair féin é.”
Go praiticiúil, cuireann foclaíocht Airteagal 14 solúbthacht ar fáil le linn cur chun feidhme náisiúnta ar bhealaí a d’fhéadfadh tionchar a imirt ar rath an phrionsabail fhíor-riachtanaigh agus éigeantaigh a chosnaíonn sé. Mar shampla, tá feidhm ag Airteagal 14 maidir le ‘saothair amharc-ealaíne’, seachas gach saothar cruthaitheach agus ní bheidh feidhm aige go dtí go mbeidh ‘téarma cosanta saothair amharc-ealaíne imithe in éag.’
Ardaíonn sé seo go leor ceisteanna. Cad ba cheart a tharlóidh d’atáirgí de shaothair san fhearann poiblí nach dtagann faoin ngnáthchiall atá le ‘amharc-ealaín’, amhail ceardaíocht nó seaniarsmaí? Cad ba cheart a tharlóidh d’atáirgí saothar nach bhfuil cosanta ag cóipcheart riamh, amhail saothair ealaíne le Leonardo da Vinci agus ealaíontóirí Renaissance eile? An bhfuil Airteagal 14 cúlghabhálach nó an mbeidh feidhm aige maidir le hatáirgí a dhéantar tar éis dháta an chur chun feidhme náisiúnta? Agus ar deireadh, cén tionchar a d’fhéadfadh a bheith ag Airteagal 14 ar chearta gaolmhara seachas na cearta sin a aithnítear le haghaidh grianghrafadóireacht neamhbhunaidh, mar shampla cearta léiritheoirí closamhairc?
Léamh cúng ar Airteagal 14 is ea nach gceanglaítear ach ar na tíortha san Aontas Eorpach agus sa Limistéar Eorpach Eacnamaíoch a bhfuil cearta gaolmhara acu maidir le grianghraif neamhbhunaidh athbhreithniú a dhéanamh ar dhlíthe náisiúnta chun deireadh a chur le cosaintí den sórt sin. Chun tuiscint a fháil ar na himpleachtaí níos leithne, tá ár dTascfhórsa ag leanúint an chuma atá ar an gcur chun feidhme náisiúnta i ngach Ballstát.
Ag dul thar bhrí litriúil Airteagal 14
Tá reachtaíocht athbhreithnithe ag roinnt tíortha chun dul níos faide ná mar a cheanglaítear le hAirteagal 14. Sna tíortha sin, soláthraíonn dlí an chóipchirt cosaintí níos fearr anois don fhearann poiblí de réir mheon Airteagal 14.
Le foráil athbhreithnithe na Sualainnemaidir le cearta gaolmhara, eisiatar cosaintí nua le haghaidh grianghraif de gach ‘saothar ealaíne’ nach bhfuil feidhm ag cóipcheart ina leith a thuilleadh, seachas saothair amharc-ealaíne amháin. Níl feidhm ag Airteagal 49 d’Acht Cóipchirt na Sualainne go teicniúil ach amháin maidir le híomhánna grianghrafadóireachta nó teicneolaíochtaí atáirgthe inchomparáide. Shoiléirigh an rialtas, áfach, a mhéid a thagann gníomh nó teicneolaíocht neamhbhunaidh atáirgthe lasmuigh den chatagóir ‘íomhánna fótagrafacha’, nach dtugann an gníomh cóipchirt aon chosaint don taibhiú nó do na hábhair a tháirgeann sé.
Tá dearcadh níos leithne ag an nGearmáin freisin. Le Roinn 68 d’Acht Cóipchirt na Gearmáine, eisiatar ‘atáirgthe saothar amharc-ealaíne san fhearann poiblí’ ó bheith cosanta ag na cearta gaolmhara a aithnítear le haghaidh saothair ghrianghrafadóireachta agus táirgí a mhonaraítear ar bhealach comhchosúil le grianghraif (amhail scanadh 3T agus meáin atáirgthe eile). Tá an fhoráil cúlghabhálach trí fheidhm a bheith aici maidir le hatáirgí saothar amharc-ealaíne ón tráth a théann cóipcheart in éag sa bhunsaothar, fiú má rinneadh a atáirgeadh sula ndeachaigh an cóipcheart sin in éag.
Cur chuige cúng a ghlacadh maidir le cur chun feidhme
Tá léargas cúng ar Airteagal 14 glactha ag tíortha eile. Rinne an Ostair, an Danmhairg agus an Spáinn athbhreithniú ar fhorálacha maidir le cearta gaolmhara chun nach mbeadh feidhm acu ach amháin maidir le saothair na mínealaíon a bhfuil cóipcheart ina leith imithe in éag. Chuir an Danmhairg agus an Spáinn araon an fhoráil focal ar fhocal chun feidhme, agus tar éis an spriocdháta cur chun feidhme, ionas nach ngearrfar pionós orthu as moill shuntasach a chur ar a dtrasuí. Tá sé beartaithe ag an dá thír athchuairt a thabhairt ar a reachtaíocht agus athbhreithniú a dhéanamh uirthi, b’fhéidir, ionas go mbeidh sí níos leithne tráth níos déanaí.
I gcásanna áirithe, d’fhéadfadh an trasuí a bheith róchúng. Le Roinn 49a den Acht Cóipchirt san Fhionlainn, cuirtear cosc anois ar chosaintí cearta gaolmhara ‘grianghraf de shaothar mínealaíne a bhfuil a thréimhse chosanta imithe in éag.’ Ní léir conas ba cheart do chúirteanna an téacs a léirmhíniú i bhfianaise an réimse níos leithne ábhar a tháirgtear le linn atáirgthe, amhail sonraí, meiteashonraí nó meáin eile thar ‘ghrianghraf.’ Níl feidhm ag an bhforáil ach amháin maidir le grianghraif a dhéantar tar éis an 3 Aibreán 2023.
Ach an bhfuil gá le cur chun feidhme náisiúnta?
Ós rud é gur chosúil go raibh Airteagal 14 dírithe ar chearta gaolmhara a úsáid le haghaidh grianghrafadóireacht neamhbhunaidh, níl dlíthe náisiúnta athchóirithe ag roinnt tíortha nach bhfuil na cearta sin acu.
Níor thrasuigh an Bheilg an fhoráil, ag míniú nach bhfuil gá le haon fhoráil ar leithligh ós rud é go gceanglaítear cheana féin le dlí cóipchirt na Beilge gurb iad na hábhair sin ‘cruthú intleachtúil an údair féin’ a bheith cosanta le cóipcheart nua. Ba é an t-ábhar imní a bhí ann go bhféadfadh foráil nua mearbhall agus débhríocht a thabhairt isteach maidir le dlí an chóipchirt, ós rud é go bhfuil feidhm ag an tairseach cheana féin maidir le gach catagóir saothar seachas saothair amharc-ealaíne amháin. I measc na dtíortha eile a bhfuil laghdú ag teacht ar a dtrasuí tá an Fhrainc, an Ungáir,Lucsamburg ,** an Ísiltír****,** an Pholainn agus an tSlóvaic.
Os a choinne sin, rinne an Chróit Airteagal 14 a thrasuí trína téacs iomlán a áireamh in Airteagal 18 maidir le ‘Cruthuithe neamhchosanta.’ Le linn an phróisis comhairliúcháin, d’iarr earnáil na hoidhreachta cultúrtha go n-áireofaí an téacs ‘saothar ealaíne’ seachas ‘saothar amharc-ealaíne’, ach níor glacadh leis an togra. Mar sin féin, tugann a chuimsiú teachtaireacht shoiléir maidir leis an tábhacht a bhaineann leis an bhfearann poiblí a chosaint. Tharla trasuímh den chineál céanna san Eastóin, sa Laitvia, sa Phortaingéil agus sa Rómáin.
Teorainneacha ar an oidhreacht chultúrtha a théann níos faide ná cóipcheart
Níl i gcóipcheart, áfach, ach cineál amháin teorann a d'fhéadfadh srian a chur ar úsáid macasamhla d'ábhair fearainn phoiblí.
Tá dlíthe oidhreachta cultúrtha ag an Iodáil agus ag an nGréig lena gcuirtear srian ar úsáid na hoidhreachta cultúrtha atá faoi úinéireacht phoiblí chun críoch áirithe gan chead agus gan táille a íoc. Ciallaíonn sé sin go mbeidh atáirgeadh san fhearann poiblí, ach tá an saothar a léirítear ann fós faoi réir ceart difriúil a chuireann srian lena úsáid.
Ar deireadh, d’fhéadfadh feidhm a bheith ag cearta morálta nó coinníollacha conarthacha freisin maidir leis an saothar a léirítear ar bhealaí a mbíonn tionchar acu ar úsáid nó ar infhaighteacht an atáirgthe.
Na chéad chéimeanna eile
Foilseoimid forbhreathnú go luath ina mbeidh faisnéis a bhailíomar faoi thíortha éagsúla. Tá faisnéis ón gCipir, ón Liotuáin agus ón Íoslainn in easnamh orainn, mar sin má tá aon eolas agat, déan teagmháil le [email protected]. Is féidir leat páirt a ghlacadh freisin i bPobal Cóipchirt Chumann Líonra Europeana chun fanacht cothrom le dáta le forbairtí sa réimse seo.
Tuilleadh léitheoireachta
Le haghaidh tuilleadh faisnéise ar an ábhar seo, seo roinnt acmhainní breise a d'fhéadfadh a bheith úsáideach duit:
Alt irise le déanaí dar teideal ‘CeartaMaoine Intleachtúla Ionadacha in Earnáil an Chultúir’le Andrea Wallace
Leathanach Eurovision Chomhlachas an Communia agus leathanach tairsí chur chun feidhme na Treorach maidir leis an Margadh Aonair Digiteach atá tiomnaithe d’Airteagal 14.
An post nuachta ‘Anbhfuil an Fearann Poiblí faoi bhagairt san Iodáil?’ le Deborah de Angelis
Imeacht Lá an Fhearainn Phoiblí 2024 a bheidh ar siúl an 7 Márta 2024, i bpearsa sa Bhruiséil agus ar líne.
Buíochas ar leith do chomhaltaí Thascfhórsa Airteagal 14 a chomhoibrigh ar an taighde agus ar an mbailiú sonraí a bhí riachtanach don phost seo.