Artykuł 14
Dyrektywa w sprawie praw autorskich na jednolitym rynku cyfrowym z 2019 r. zawiera art. 14, który chroni status domeny publicznej dzieł sztuki wizualnej. W szczególności broni ona zasady, zgodnie z którą utwory należące do domeny publicznej powinny pozostać w domenie publicznej po ich digitalizacji. Co ważne, przepis ten ma zastosowanie do wszelkich materiałów wynikających z czynności zwielokrotniania, a nie tylko fotografii.
„Artykuł 14 – Dzieła sztuki wizualnej będące własnością publiczną
Państwa członkowskie stanowią przepisy przewidujące, że po upływie czasu ochrony dzieła sztuki wizualnej wszelkie materiały wynikające z czynności zwielokrotniania tego dzieła nie podlegają prawu autorskiemu ani prawom pokrewnym, chyba że materiały wynikające z tej czynności zwielokrotniania są oryginalne w tym sensie, że stanowią własną twórczość intelektualną autora.”
W praktyce brzmienie art. 14 zapewnia elastyczność podczas wdrażania na szczeblu krajowym w sposób, który może mieć wpływ na powodzenie podstawowej i obowiązkowej zasady, której broni. Na przykład art. 14 ma zastosowanie do „dzieł sztuki wizualnej”, a nie do wszystkich dzieł twórczych, i to dopiero po „wygaśnięciu okresu ochrony dzieła sztuki wizualnej”.
Rodzi to wiele pytań. Co powinno się stać z reprodukcjami dzieł należących do domeny publicznej, które wykraczają poza zwyczajowe znaczenie „sztuki wizualnej”, takich jak rzemiosło lub antyki? Co powinno się stać z reprodukcjami dzieł nigdy nie chronionych prawem autorskim, takich jak dzieła Leonarda da Vinci i innych artystów renesansu? Czy art. 14 ma moc wsteczną, czy też będzie miał zastosowanie wyłącznie do zwielokrotniania dokonanego po dacie wdrożenia na szczeblu krajowym? I wreszcie, w jaki sposób art. 14 może wpływać na prawa pokrewne inne niż prawa uznane dla fotografii nieoryginalnej, na przykład prawa producentów audiowizualnych?
Wąska interpretacja art. 14 polega na tym, że tylko państwa Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego z prawami pokrewnymi do nieoryginalnych fotografii są zobowiązane do zmiany przepisów krajowych w celu wyeliminowania takiej ochrony. Aby zrozumieć szersze implikacje, nasza grupa zadaniowa śledzi, jak wygląda wdrażanie na szczeblu krajowym w każdym państwie członkowskim.
Wykraczając poza dosłowne znaczenie art. 14
Niektóre państwa dokonały przeglądu prawodawstwa w celu wykroczenia poza wymogi art. 14. W tych krajach prawo autorskie zapewnia obecnie większe zabezpieczenia w domenie publicznej w duchu art. 14.
Zmieniony przepis Szwecjidotyczący praw pokrewnych wyklucza nową ochronę fotografii wszystkich „dzieł sztuki”, do których prawa autorskie nie mają już zastosowania, a nie tylko dzieł sztuki wizualnej. Z technicznego punktu widzenia art. 49 szwedzkiej ustawy o prawie autorskim ma zastosowanie wyłącznie do obrazów fotograficznych lub porównywalnych technologii zwielokrotniania. Rząd wyjaśnił jednak, że w zakresie, w jakim nieoryginalna czynność lub technologia zwielokrotniania nie wchodzi w zakres kategorii „zdjęć fotograficznych”, ustawa o prawie autorskim nie zapewnia żadnej ochrony wykonaniom lub materiałom przez nią wytwarzanym.
Niemcy mają też szersze spojrzenie. Zgodnie z § 68 niemieckiej ustawy o prawie autorskim „zwielokrotnianie dzieł sztuki wizualnej będących własnością publiczną” nie jest chronione prawami pokrewnymi uznanymi w odniesieniu do dzieł fotograficznych i produktów wytwarzanych w sposób podobny do fotografii (takich jak skany 3D i inne nośniki zwielokrotniania). Przepis ten stosuje się z mocą wsteczną do zwielokrotniania dzieł sztuki wizualnej od momentu wygaśnięcia prawa autorskiego do utworu źródłowego, nawet jeśli jego zwielokrotnianie zostało dokonane przed wygaśnięciem tego prawa autorskiego.
Przyjęcie wąskiego podejścia do wdrażania
Inne kraje przyjęły wąskie spojrzenie na art. 14. Austria,Dania i Hiszpania dokonały przeglądu przepisów dotyczących praw pokrewnych, tak aby miały one zastosowanie wyłącznie do dzieł sztuki, w odniesieniu do których wygasły prawa autorskie. Zarówno Dania, jak i Hiszpania wdrożyły ten przepis dosłownie i po terminie wdrożenia, aby uniknąć ukarania za znacznie opóźnioną transpozycję. Oba kraje planują ponowny przegląd i ewentualny przegląd swoich przepisów w celu ich rozszerzenia w późniejszym terminie.
W niektórych przypadkach transpozycja może być zbyt wąska. Artykuł 49a fińskiej ustawy o prawie autorskim wyłącza obecnie z zakresu ochrony praw pokrewnych „fotografię dzieła sztuki, którego okres ochrony upłynął”. Nie jest jasne, w jaki sposób sądy powinny interpretować tekst w świetle szerszego zakresu materiałów powstałych podczas zwielokrotniania, takich jak dane, metadane lub inne nośniki wykraczające poza „fotografię”. Przepis ten ma zastosowanie wyłącznie do fotografii wykonanych po dniu 3 kwietnia 2023 r.
Czy wdrożenie na szczeblu krajowym jest potrzebne?
Ponieważ art. 14 wydawał się być ukierunkowany na korzystanie z praw pokrewnych w odniesieniu do fotografii nieoryginalnej, niektóre kraje nieposiadające takich praw nie zreformowały przepisów krajowych.
Belgia nie dokonała transpozycji tego przepisu, wyjaśniając, że żaden odrębny przepis nie jest konieczny, ponieważ belgijskie prawo autorskie wymaga już, aby materiały te były „własną twórczością intelektualną autora” chronioną nowym prawem autorskim. Obawy budziło to, że włączenie nowego przepisu mogłoby wprowadzić zamieszanie i niejednoznaczność w prawie autorskim, ponieważ próg ten ma już zastosowanie do wszystkich kategorii utworów, a nie tylko do dzieł sztuki wizualnej. Inne kraje, które nie dokonały transpozycji,to Francja, Węgry, Luksemburg, Niderlandy, Polska i Słowacja.
Natomiast Chorwacja transponowała art. 14, włączając jego pełny tekst do art. 18 dotyczącego „Tworzeń niechronionych”. Podczas procesu konsultacji sektor dziedzictwa kulturowego zwrócił się o włączenie tekstu „dzieło sztuki”, a nie „dzieło sztuki wizualnej”, ale wniosek nie został przyjęty. Mimo to jego włączenie stanowi wyraźny sygnał co do znaczenia ochrony domeny publicznej. Podobne transpozycje miały miejsce w Estonii, na Łotwie, w Portugalii i Rumunii.
Ograniczenia dotyczące dziedzictwa kulturowego wykraczające poza prawa autorskie
Prawo autorskie jest jednak tylko jednym z rodzajów ograniczeń, które mogą ograniczać korzystanie z reprodukcji materiałów należących do domeny publicznej.
We Włoszech i Grecji obowiązują przepisy dotyczące dziedzictwa kulturowego, które ograniczają korzystanie z publicznego dziedzictwa kulturowego do określonych celów bez zezwolenia i bez uiszczenia opłaty. Oznacza to, że zwielokrotnianie będzie własnością publiczną, ale utwór, który przedstawia, podlega innemu prawu, które ogranicza jego wykorzystanie.
Wreszcie prawa osobiste lub warunki umowne mogą mieć również zastosowanie do utworu przedstawionego w sposób, który wpływa na wykorzystanie lub dostępność zwielokrotnienia.
Kolejne kroki
Wkrótce opublikujemy przegląd informacji, które zebraliśmy na temat różnych krajów. Brakuje nam informacji z Cypru, Litwy i Islandii, więc jeśli masz jakiekolwiek, skontaktuj się z [email protected]. Możesz również dołączyć do Europeana Network Association Copyright Community, aby być na bieżąco z wydarzeniami w tej dziedzinie.
Dalsze czytanie
Aby uzyskać więcej informacji na ten temat, oto kilka dodatkowych zasobów, które mogą okazać się przydatne:
Niedawny artykuł Andrei Wallace w czasopiśmie „SurogateIntellectual Property Rights in the Cultural Sector” [„Zastępcze prawa własności intelektualnej w sektorze kultury”]
Strona Eurowizji Stowarzyszenia Komunii oraz strona portalu poświęconego wdrażaniu dyrektywy w sprawie jednolitego rynku cyfrowego poświęcona art. 14.
Post informacyjny „Czydomena publiczna jest zagrożona we Włoszech?”autorstwa Deborah de Angelis
Zbliżający się Dzień Domeny Publicznej 2024, który odbędzie się 7 marca 2024 r., osobiście w Brukseli i online.
Specjalne podziękowania dla członków Grupy Zadaniowej Art. 14, którzy współpracowali przy badaniach i gromadzeniu danych niezbędnych do tego stanowiska.